Deneme Nedir?

Deneme,  “Makale Nedir?” adlı yazımızda makale için bahsettiğimizin aksine, yazarın görüşlerini konu farketmeksizin kesin sonuçlara varmadan, ispat etme amacı gütmeden; kendi kendine konuşuyormuşcasına samimi bir üslupla anlattığı yazı türüdür. İnsan ve toplumu alakadar eden her türlü konu (yaşam, ölüm, bilim, felsefe, kültür, sanat vs.) denemenin konusu olabilmektedir. Denemelerdeki amaç, özgür düşünceye zemin hazırlamak ve düşündürmeye çalışmaktır. Deneme, toplumsal konulardan öte kişisel konulara, somut olmayan hayata ve iç hesaplaşmalara daha yakın olmaktadır. Deneme, okuyucuyu düşünceye sevk etmek, yaşamın pratik gerçeklikleriyle insan ilişkisini ele almak amacı ile yazılır. Zamanın akışını kaçırmadan, bireyin zaman, hayat ve toplum karşısında taşıdığı bakış açısını dillendirmektir. Bu nedenle denemeler sevilerek ve rahat okunan yazı türleri arasındadır.

deneme nedir kısaca

Denemeler aynı zamanda en kişisel yazı türlerindendir. Deneme yazarı, kendini anlattığı esnada aslında tüm insanlığı anlatır. Deneme, bir görüşü makalede olduğu gibi mutlak sonuca vardırmaz. Ya da eleştiride olduğu gibi yargıları örneklemez ve netliğe ulaştırma yolundan gitmez.

Nurullah Ataç deneme için “Deneme, benin ülkesidir.” sözünü söylemiştir.

Deneme türünü kendi içinde konuları ve yazılış amaçlarına göre türlere ayırabiliriz:

1) Kişisel duyarlılık ile dikkatleri konu edinen denemeler.

2) Sosyal ve felsefi birtakım konuda bireysel düşünceleri dile getiren denemeler.

3) Öğretici ve eleştirel yazılan denemeler.

Denemeleri bu şekilde gruplara ayırmak mümkündür.

deneme nedir

Denemeci devamlı olarak bir arayış içindedir. Kendi iç dünyasını ve dış dünyayı sürekli olarak inceler, sürekli olarak gözlem yapar. Hep “ben”den, kendinden yola koyularak olay ve insanı anlamayı ve anlatmayı amaçlar. Gözlem ve tecrübeler ile kendisiyle öyle ki yanında başka biri varmışcasına düşüncelerini, duygularını paylaşır. Aslında kendini anlatıyormuş gibi yaparken tüm insanlığı anlattığını söylemek mümkün. Deneme yazarı, dilin her türlü inceliğine hakim olmalı ve geniş bir kültür birikimi taşımalıdır. Denemelerde, makalelerde olduğu gibi dil göndergesel işlevinde kullanılır. Genel olarak açıklayıcı, söyleşmeye bağlı ve düşsel anlatım çeşitleri yer bulur.

Deneme türünün en eski örneklerini Yunan ve Latin edebiyatlarında görmekteyiz. Bunlar Eflatun, Cicero, Epiktetos gibi isimlerdir. Deneme türünün babası olarak kabul edilen kişi ise Fransız Montaigne’dir. Bunun daha ileri taqrihlerinde ise İngiliz edebiyatında Bacon deneme türünü geliştirmiş, yenilikler katmıştır. Türk edebiyatında ise Ahmet Haşim‘in “Bize Göre, Gurabahane-i Laklakan”, Ahmet Rasim’in “Eşkal-i Zaman”, Falih Rıfkı Atay’ın “Eski Saat, Niçin Kurtulmak, Çile, İnanç”, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Beş Şehir, Yaşadığım Gibi”, Mehmet Kaplan’ın “Nesillerin Ruhu, Kültür ve Dil”, Nurullah Ataç’ın “Günlerin Getirdiği, Sözden Söze, Söz Arasında”, Mahmut Sadık’ın “Takvimden Yapraklar” eserleri deneme türünün yerli örnekleri arasındandır. Bunların dışında Salah Birsel, Salahattin Batu, Nurettin Topçu, Cemil Meriç, Melih Cevdet Anday, Nermi Uygur, Sezai Karakoç gibi pek çok deneme yazarımız deneme türünün gelişimine katkıda bulunmuştur.

 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir